จากของกินสู่ของใช้ นักศึกษาร่วมวิสาหกิจชุมชนโกโก้อำเภอหนองจิก ปัตตานี ยูเนี่ยน แปรรูปวัตถุดิบท้องถิ่นเพิ่มมูลค่า ในโครงการออมสินยุวพัฒน์รักษ์ถิ่น ประจำปี 2569
โกโก้ที่คนส่วนใหญ่รู้จักในรูปช็อกโกแลตและเครื่องดื่มรสเข้ม กลายเป็นลิปบาล์มบำรุงริมฝีปากฝีมือชุมชนปัตตานี และพาทีม Cocoa Circular ของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี ผ่านเข้ารอบชิงชนะเลิศระดับประเทศ Best of the Best ของโครงการออมสินยุวพัฒน์รักษ์ถิ่น ประจำปี 2569 ในประเภท “ใช้ดี” จากทั้งหมด 12 ทีม 6 ประเภทที่ธนาคารออมสินประกาศรายชื่อ ผลงานนี้เกิดจากความร่วมมือกับวิสาหกิจชุมชนโกโก้อำเภอหนองจิก ปัตตานี ยูเนี่ยน ซึ่งนักศึกษาได้นำเสนอผลสัมฤทธิ์ของโครงการต่อคณะกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิเมื่อวันที่ 30 กันยายน 2569 ที่ผ่านมา ณ ห้องประชุมมะปราง ชั้น 2 อาคาร 50 คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี
เรื่องราวเริ่มจากโจทย์ที่ว่า ผลผลิตเกษตรที่ชุมชนมีอยู่แล้วจะสร้างมูลค่าได้มากกว่าการขายเป็นวัตถุดิบหรืออาหารได้อย่างไร วิสาหกิจชุมชนโกโก้อำเภอหนองจิก ปัตตานี ยูเนี่ยน เป็นกลุ่มที่ทำเรื่องโกโก้อย่างครบวงจร ตั้งแต่ส่งเสริมการปลูก รับซื้อผลผลิตจากเกษตรกรสมาชิกในเครือข่ายราว 300 คน ไปจนถึงแปรรูป ซึ่งช่วงที่ผลผลิตสูงสุดสามารถรวบรวมโกโก้สดได้เฉลี่ยราว 15 ตันต่อเดือน เมล็ดโกโก้ผ่านการหมัก ตาก และคั่วกะเทาะเปลือก จนได้โกโก้นิบ โกโก้แมส ผงโกโก้ และโกโก้บัตเตอร์ แต่ในกระบวนการแปรรูปอาหารและเครื่องดื่ม ไขมันธรรมชาติอย่างโกโก้บัตเตอร์ยังมีศักยภาพให้ต่อยอดได้อีกมาก ทีมนักศึกษาจึงนำมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ลิปบาล์ม ขยายห่วงโซ่คุณค่าของโกโก้จากอาหารและเครื่องดื่มสู่ผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางและผลิตภัณฑ์ดูแลส่วนบุคคล ภายใต้แนวคิด “สวยจากธรรมชาติ ชุ่มชื้นด้วยคุณค่าแห่งโกโก้” ที่ชูทั้งแหล่งที่มาของวัตถุดิบในจังหวัดปัตตานีและเรื่องราวของเกษตรกรผู้ปลูก
ทีม Cocoa Circular ประกอบด้วยนักศึกษา 11 คน ได้แก่ นางสาวนารีมะ แวนาแว นายราเชนทร์ สารอ นางสาวนิอุมัยชา เปาะและ นางสาวอัสมาอ์ เก็มสัน นายมูฮำหมัดฟาววัช ตาเละ นายอิลมี แมฮะ นางสาวไลลาตี ดอเลาะ นายนุรคอยรี เจะเตะ นางสาวอัฎฮา เล๊ะนุ๊ะ นางสาวอานีส อาลีมามะ และนายนิติรัฐ บุญมาหา ซึ่งทำงานร่วมกับคุณซาการียา อาแด ผู้ก่อตั้งวิสาหกิจชุมชน และสมาชิกกลุ่ม โดยนำความรู้ด้านการปลูก การคัดเลือก และการแปรรูปโกโก้ของชุมชน มาผสานกับความรู้ด้านการพัฒนาสูตรผลิตภัณฑ์ การออกแบบบรรจุภัณฑ์ และการสร้างตราสินค้า ในความร่วมมือระหว่างเกษตรกรผู้ปลูกโกโก้ กลุ่มผู้แปรรูป มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี และธนาคารออมสิน
สิ่งที่น่าสนใจคือผลิตภัณฑ์นี้มองตลาดใหม่ไว้ด้วย นอกเหนือจากผู้บริโภคที่ชอบผลิตภัณฑ์จากวัตถุดิบธรรมชาติ ทีมยังมองถึงกลุ่มผู้แสวงบุญที่เดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์และอุมเราะห์ ณ ประเทศซาอุดีอาระเบีย ซึ่งต้องเผชิญสภาพอากาศแห้ง และต้องใช้ผลิตภัณฑ์ที่บริสุทธิ์ในทุกขั้นตอนของพิธี ลิปบาล์มจากโกโก้บัตเตอร์จึงเป็นอีกตัวเลือกหนึ่งของตลาดกลุ่มนี้ ขณะที่ตัวนักศึกษาเองก็ได้เรียนรู้การทำธุรกิจครบวงจร ทั้งการออกบูธขายผลิตภัณฑ์ชุมชน การทดลองขายออนไลน์ การบริหารการเงินและทำบัญชีครัวเรือน ไปจนถึงการวางแผนการตลาดและขยายช่องทางจำหน่าย
ก่อนข่าวดีจะมาถึง ในวันนำเสนอผลสัมฤทธิ์ ผู้ช่วยศาสตราจารย์อับดุลคอลิก อัรรอฮีมีย์ ประธานโครงการ กล่าวรายงานวัตถุประสงค์ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.เชิดชัย อุดมพันธ์ คณบดีคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ กล่าวเปิดกิจกรรม และผู้บริหารธนาคารออมสินทั้งจากสำนักงานใหญ่และภาค 18 มาร่วมให้กำลังใจ จากนั้นคณะกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิให้ข้อคิดเห็นเพื่อต่อยอดผลงาน ก่อนคณบดีมอบเกียรติบัตรให้ทั้งนักศึกษาและตัวแทนชุมชน
เมื่อมองภาพรวมของรอบชิงระดับประเทศ หลายทีมเลือกเดินเส้นทางเดียวกัน คือหยิบวัตถุดิบท้องถิ่นมาแปรรูปให้มีชีวิตใหม่ ไม่ว่าจะเป็นเครื่องดื่มสมุนไพร บะหมี่ผสมเนื้อปลา ผลิตภัณฑ์แช่เท้าสมุนไพร หรือเซรั่มจากเปลือกเมล็ดโกโก้ โครงการลักษณะนี้ตรงกับบทบาทของคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ในการบริการวิชาการแก่สังคม ที่ผสานองค์ความรู้ทางสังคมศาสตร์ การสื่อสาร และความเข้าใจบริบทชุมชน เข้ากับการทำงานร่วมกับภาคเอกชนและชุมชน เพื่อสร้างคุณค่าเพิ่มอย่างยั่งยืน อันเป็นแนวทางเดียวกับที่มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์มุ่งสร้างสังคมบนพื้นฐานของพหุวัฒนธรรมและปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง
เมล็ดโกโก้ผ่านกระบวนการหมัก ตาก และคั่ว ก่อนบดเป็นมวลโกโก้ และเมื่อนำไปอัด จะแยกได้เป็นสองส่วนหลัก คือผงโกโก้ และโกโก้บัตเตอร์ ซึ่งเป็นไขมันจากพืชที่เป็นของแข็งในอุณหภูมิห้อง แต่ละลายได้เมื่อสัมผัสผิว จึงนิยมใช้ทั้งในช็อกโกแลตและผลิตภัณฑ์บำรุงผิว เช่น ลิปบาล์มและครีมทาผิว ช่วยให้ความชุ่มชื้นและเก็บกักความนุ่มของผิวได้ดี การแปรรูปวัตถุดิบเกษตรที่เป็นอาหารให้เป็นผลิตภัณฑ์อื่นเช่นนี้ สอดคล้องกับแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน ที่ใช้ทรัพยากรและผลพลอยได้จากกระบวนการผลิตให้เกิดประโยชน์สูงสุด ช่วยให้เกษตรกรไม่ต้องพึ่งการขายผลผลิตดิบเพียงอย่างเดียว และเปิดช่องทางตลาดใหม่ที่สร้างรายได้ต่อเนื่องให้ชุมชน
ความสำเร็จของทีม Cocoa Circular จึงเป็นภาพสะท้อนว่านักศึกษาและชุมชนสามารถร่วมกันเปลี่ยนวัตถุดิบท้องถิ่นให้เป็นสินค้าที่แข่งขันได้ในระดับประเทศ สอดคล้องกับ SDG 8 งานที่มีคุณค่าและการเติบโตทางเศรษฐกิจ ในการสร้างอาชีพและรายได้ให้ชุมชน SDG 12 การผลิตและการบริโภคที่ยั่งยืน ในการใช้ทรัพยากรท้องถิ่นให้เกิดคุณค่าสูงสุด และ SDG 17 ความร่วมมือเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ในการเชื่อมสถาบันการศึกษา ธนาคาร และชุมชนเข้าด้วยกัน
